Raad van State zet asielnoodrecht verder klem: 'Geen oplossing voor bestuurlijke onmacht'

In dit artikel:

De Raad van State stelt dat een toekomstige regering het staatsnoodrecht niet mag gebruiken om langdurige problemen in de asielketen te omzeilen. Noodbevoegdheden zijn volgens de Afdeling advisering bedoeld voor acute en uitzonderlijke situaties waarin vitale belangen worden bedreigd, snel optreden noodzakelijk is en gewone wettelijke bevoegdheden tekortschieten. De maatregelen moeten bovendien noodzakelijk en evenredig zijn.

Daarmee trekt de Raad een duidelijke grens tussen bestuurlijke overmacht en bestuurlijke onmacht. Langdurig hoge asielinstroom, opvangtekorten bij het COA of achterstanden bij de IND vormen op zichzelf geen voldoende juridische basis voor noodrecht. Alleen een plotselinge, uitzonderlijk sterke verslechtering kan daar onder omstandigheden aanleiding toe geven. Structurele problemen moeten via normale wetgeving worden aangepakt.

De voorlichting was in mei aangevraagd door toenmalig minister van Justitie en Veiligheid David van Weel, na een debat over de bescherming tegen oneigenlijk gebruik van noodbevoegdheden. De Afdeling advisering stelde het document eind september vast. De eerste beoordeling of sprake is van een noodsituatie blijft bij de regering, maar die moet haar besluit volgens de Raad overtuigend en objectief onderbouwen. Daarna moet het parlement zich zo snel mogelijk uitspreken.

De Raad verwijst expliciet naar het asielnoodplan van het kabinet-Schoof, dat bestond uit PVV, VVD, NSC en BBB. Dat kabinet wilde via een noodbepaling in de Vreemdelingenwet grote delen van de asielwetgeving tijdelijk buiten werking stellen. Het plan werd uiteindelijk niet uitgevoerd en de maatregelen werden via gewone wetgeving ingediend. Volgens de Raad was niet aangetoond dat noodbevoegdheden noodzakelijk waren. Ook was er geen recente, sterke toename van de druk op de asielketen en verstreek er te veel tijd tussen de aankondiging en de uitwerking van de maatregelen om van een acute noodsituatie te kunnen spreken.

Dezelfde redenering gebruikte de Raad eerder bij de opvang van Oekraïense vluchtelingen na de Russische inval in 2022. Noodrecht kon daar worden ingezet vanwege de plotselinge en uitzonderlijk grote toestroom, maar oudere tekortkomingen in het opvangsysteem mochten niet onder die noodsituatie worden geschoven.

De nieuwe voorlichting sluit aan bij eerdere kritische adviezen over het asielbeleid, waaronder het advies om de Asielnoodmaatregelenwet niet in de voorgestelde vorm naar de Tweede Kamer te sturen. Ook had de Raad ernstige bezwaren tegen het intrekken van de Spreidingswet. De huidige lijn is volgens de tekst niet het gevolg van de komst van vicepresident Sybrand Buma; de aanvraag en de inhoudelijke voorbereiding dateren van vóór zijn aantreden.

Een nieuwe poging om via noodrecht snel delen van de Vreemdelingenwet buiten werking te stellen, zal daardoor juridisch een hoge drempel hebben. Een regering moet aantonen dat sprake is van iets acuut en uitzonderlijks, dat reguliere middelen niet volstaan en dat de noodmaatregelen aantoonbaar noodzakelijk zijn.