Overlastgevende asielzoekers volgen gedragstraining: „Wie goed doet, goed ontmoet"

In dit artikel:

In Hoogeveen is op het terrein van het voormalige gevangeniscomplex De Grittenborgh een bijzondere opvang ingericht: sinds 2020 bevindt zich daar op een afgesloten deel de handhavings- en toezichtlocatie (htl) van het Centraal Orgaan opvang asielzoekers (COA). De htl, ontstaan nadat het ministerie van Justitie het gevangeniscomplex in 2014 sloot en het terrein ombouwde tot een azc, biedt intensieve begeleiding voor asielzoekers en vergunninghouders die in azc’s herhaaldelijk voor overlast zorgen of een ernstig incident hebben veroorzaakt.

Opzet en doel
De htl is bedoeld als vrijheidsbeperkende maatregel om onaanvaardbaar gedrag te adresseren en zo de veiligheid en leefbaarheid in reguliere azc’s voor bewoners en medewerkers te vergroten. Het is de enige locatie van dit type in Nederland. De inrichting is streng beveiligd: hekken met prikkeldraad, cameratoezicht en bewakers houden de openbare ruimtes in de gaten. Bewoners verblijven in woonunits en er is ruimte voor maximaal vijftig mensen; tijdens het bezoeksverslag verbleven er 44 personen, onder wie twee vrouwen.

Toegang en plaatsingscriteria
Plaatsing volgt na melding door locatiemanagers van azc’s en toetsing door consulenten van het COA. Kandidaten moeten aantoonbaar meerdere incidenten met grote impact hebben veroorzaakt of één incident met zeer grote impact (zoals brandstichting of wapenbezit). Daarnaast moet blijken dat intensieve begeleiding op de reguliere locatie onvoldoende heeft geholpen.

Dagindeling en begeleiding
Het verblijf duurt maximaal drie maanden en is opgedeeld in fasen — rood, oranje en groen — die observatie, reflectie en het werken aan gedragsverandering moeten markeren. De eerste twee weken (rood) zijn observatie en opbouw van vertrouwen; in oranje reflecteren bewoners op het gedrag dat tot plaatsing leidde en volgen ze trainingen en individuele gesprekken; in groen komen vrijheden terug, zoals een verlofpas waarmee men in de laatste fase op zaterdag twee uur zelfstandig buiten de htl mag zijn.

Bewoners ontvangen geen leefgeld, maar verrichten dagelijkse taken zoals schoonmaak en tuinwerk, waar een kleine vergoeding in natura tegenover staat (bijvoorbeeld via een SRV-wagen). Er zijn vaste meldmomenten — tweemaal per dag — en er is een aanbod van groepstrainingen (zoals de training "In control"), mentorgesprekken, taallessen op aanvraag, fitness- en creatieve activiteiten. Trainingen worden soms met tolken gegeven en zijn ontworpen om thema’s als agressie, verslaving en emotieregulatie te behandelen. Een wekelijks multidisciplinair overleg brengt woonbegeleiders, gedragsdeskundigen en mentoren samen om voortgang te bespreken.

Veiligheid en incidenten
Hoewel de htl bedoeld is om gedragsproblematiek te verminderen, treden ook hier incidenten op. Volgens COA-cijfers waren er in 2023 en 2024 respectievelijk 610 en 579 geregistreerde incidenten; overtredingen van huisregels (roken op kamers, niet melden) stonden in 2024 met 388 meldingen bovenaan. Agressie en geweld werden in 2024 95 keer fysiek en 47 keer verbaal gerapporteerd. Bij ernstige misdragingen kunnen bewoners tijdelijk extra worden beperkt of geïsoleerd en stopt het begeleidingsprogramma. In sommige gevallen doet het COA aangifte bij de politie; zulke aangiftes hebben volgens het COA geen invloed op de uitkomst van een asielaanvraag, omdat de IND misdrijven in COA-locaties niet meetelt bij de beoordeling van verblijfsvergunningen. Suïcidaliteit wordt serieus genomen en indien nodig wordt specialistische ggz-zorg ingeschakeld.

Terugkeer en nazorg
Na maximaal drie maanden keren de meeste bewoners terug naar hun oorspronkelijke azc of, bij zichtbaar goed gedrag, eerder. Bij terugkeer levert de htl een begeleidings- en signaleringsplan aan de ontvangende locatie, met adviezen voor omgang bij hoge emotie of terugkerende risico’s. COA-medewerkers geven aan dat het traject niet altijd volledig voorkomt dat iemand later terugkeert; vergelijkingen met recidive in strafrechtelijke settingen worden gemaakt.

Menselijk perspectief
In het verslag komen ook individuele bewoners en medewerkers aan het woord: medewerkers zoals Maartje (adjunct-locatiemanager), Jeroen (consulent) en Lisa (woonbegeleidster) benadrukken de maatschappelijke betrokkenheid en de uitdagende dynamiek van het werk. Trainers met een migratieachtergrond, zoals Mohammed, geven praktisch gerichte cursussen. Bewoners — onder wie jonge mannen uit Syrië en Gaza — vertellen dat het regime streng is maar dat zij vaardigheden en inzicht opdoen die ze nuttig vinden: structuur, regels leren respecteren en omgaan met emoties.

Kanttekeningen
De htl profileert zich als een locatie die maatwerk levert en veiligheid bevordert, maar de registratiecijfers laten zien dat gedragsproblemen en overtredingen blijven voorkomen. De effectiviteit op lange termijn varieert per persoon: sommige deelnemers blijken na terugkeer verbeterd te functioneren, anderen keren terug naar vergelijkbare problematiek. De htl functioneert daarmee als een intensieve, tijdelijke interventie die enerzijds de directe woonomgeving in reguliere azc’s moet ontlasten en anderzijds probeert bewoners vaardigheden mee te geven om escalatie te voorkomen.