Einde aan asieldwang? Rechtse initiatiefwet moet Spreidingswet intrekken

In dit artikel:

Een Kamerinitiatief van JA21, BBB, FVD, Denk (DNA) en ex-minister Mona Keijzer wil de Spreidingswet intrekken en daarmee de wettelijke taak van gemeenten om asielopvang mogelijk te maken afschaffen. Het doel van de indieners is terugkeren naar de situatie van vóór de wet: opvang op vrijwillige basis, in overleg tussen gemeenten en het Centraal Orgaan opvang asielzoekers (COA), zonder juridische dwang van het Rijk.

Achtergrond: vóór de Spreidingswet regelden gemeenten opvang via vrijwillige afspraken met het COA; ingrijpen door het Rijk was uitzonderlijk. De Spreidingswet maakte die vrijwilligheid formeel één richting: gemeenten kregen een wettelijke plicht en de minister kan via verdeelbesluiten gemeenten verplichten opvangcapaciteit te leveren (normaliter binnen zes maanden). Ook bestaat interbestuurlijk toezicht en een tweejaarlijkse cyclus met landelijke capaciteitsraming en provinciale regietafels. Volgens de initiatiefnemers heeft die aanpak de gemeentelijke autonomie sterk beperkt en verplaatst de wet vooral de gevolgen van een hoge asielinstroom in plaats van de instroom te verminderen.

Inhoud van het voorstel: de wetswijziging schrappende wettelijke opvangtaak, de verdeelbesluiten en het bijbehorende toezicht. Gemeenteraden en colleges moeten weer zelf bepalen of, hoeveel en voor welke doelgroepen zij opvang aanbieden, waarbij lokaal draagvlak meeweegt. Gemeenten die vrijwillig willen blijven opvangen, kunnen dat doen in samenwerking met het COA; financiering via bestaande COA-afspraken blijft mogelijk. De indieners hebben bewust afgezien van verzachtende varianten: zij menen dat elke vorm van dwangmodel blijft duiden op ongewenste druk op gemeenten.

Overgangs- en uitvoeringsaspecten: het voorstel bevat overgangsrecht zodat reeds toegekende of verworven specifieke uitkeringen blijven bestaan en gemeenten die onomkeerbare verplichtingen zijn aangegaan niet worden teruggepakt. Nieuwe aanspraken onder de nu ingetrokken wet komen niet meer terug. De intrekking treedt in werking op de dag na publicatie in het Staatsblad; als publicatie op of na 1 november 2026 plaatsvindt, werkt de intrekking terug tot die datum — dit is gekoppeld aan de lopende cyclus van regietafels en verdeelbesluiten.

Wat verandert niet: het COA blijft volgens de Wet COA verantwoordelijk voor organisatie en bekostiging van opvanglocaties; de IND blijft verantwoordelijk voor de asielprocedure. Tegenstanders zoals de VNG, het COA en VluchtelingenWerk waarschuwen dat zonder wettelijk spreidingsinstrument capaciteitstekorten en grotere afhankelijkheid van noodopvang dreigen.

Politieke keuze: het initiatief plaatst de kwestie als fundamentele keuze tussen gedwongen landelijke spreiding ten koste van lokale autonomie, of een model waarin het Rijk locaties zoekt en het COA inzet, maar gemeenten vrijlaat in hun besluitvorming. De indieners zetten in op het laatste.